| ISTORIJA
ČAČKA
Priča o prošlosti Čačka počinje mnogo pre nego
što je prvi put zabeleženo njegovo ime u XV
veku. Najstarije stanovnike, koje su privukle
rečne doline i zatalasani brežuljci čačanski
kraj dobio je u neolitu (5500 do 3200 godina
pre n. e.) Tek u bronzano i gvozdeno doba biće
uočeno njihovo prisustvo na prilazima grada
(Prijevor, Mrčajevci, Atenica). Od etničkih
populacija, koje su obeležile protoistorijski
period ovog dela Srbije, tribalska nekropola
na lokalitetu Umke u Atenici, svedoči o usponu
plemenske aristokratije u VI i V veku pre n.
e. i izrazito bogatoj materijalnoj kulturi,
čije su autohtone tvorevine skladno dopunjene
importovanim materijalom sa Apeninskog poluostrva,
Grčke, Crnomorske obale i iz ruskih stepa. Posle
poraza u ratu sa Aleksandrom Makedonskim 335.
godine pre n. e., njihova plemenska organizacija
slabi i oni nestaju.
Čačanski kraj je pod rimskom vlašću u II veku
bio na istočnoj granici provincije Dalmacije.
Na mestu grada postojalo je seosko naselje vicus,
sa beneficijarskom stanicom za naplatu poreza.
U njemu je jedno vreme boravila Druga dalmatinska
kohorta. Život na brojnim poljoprivrednim imanjima
u moravskoj dolini gasi se u V veku u vreme
seobe naroda. Administrativna uprava Vizantijskog
carstva ponovo ga organizuje gradeći sistem
utvrđenjea u planinskom području oko Čačka,
od kojih je najpoznatija Gradina na Jelici.
 Čačanski kraj u X veku ušao je u sastav "krštene
Srbije". U srpskoj srednjovekovnoj državi
bio je u sastavu udeone kneževine kneza Stracimira,
brata Stevana Nemanje. On je između 1172 i 1190.
godine u Moravskom Gradcu na reci Moravi podigao
manastir posvećen Presvetoj Bogorodici. Srodstvo
ktitora sa rodonačelnikom srpskog vladarskog
doma obezbedilo mu je status kraljevskog manastira.
Žičkom poveljom kralj Stefan Prvovenčani izuzeo
ga je ispod arhijerejske vlasti zajedno sa Studenicom,
Đurđevim Stupovima i Hilandarom. Za vreme reogranizacije
srpske crkve između 1319 i 1321. izgubila je
status kraljevskog manastira i postala sedište
Gradačke episkopije.
Uspostavljanje novog crkveno-administrativnog
centra izmenilo je život manastirskog vlastelinstva
i stvorilo uslove za nastanak Ovčarsko-kablarskih
i grupe manastira u podnožju planine Jelice.
U drugoj polovini XIV veka Bogorodičina crkva
je doživela temeljnu obnovu i bila najreprezentativnije
zdanje toga doba. Uoči turskog osvajanja ovih
oblasti pominje se 1454. kao sedište gradačkog
mitropolita Nikifora.
Neposredno pored episkopije, na karavanskom
putu za Rudnik, razvilo se gradsko naselje Čačak,
koje Dubrovčani prvi put pominju 18. decembra
1408. godine. Varoš je teško stradala za vreme
turskog osvajanja Srbije. U prvom turskom popisu
iz 1476. godine opisana je kao selo sa 10 kuća.
Pošto je crkva zapustela popisano je samo imanje
manastira. Početkom XVI veka u njemu je postojao
pazar i održavao se vašar.
 Oko
1535. postao je sedište kadiluka. Od ostataka
crkve Hajrudin-emin podigao je «časnu džamiju»
pre 1560. U sledećoj deceniji smederevvski sandžak
Turali-beg završio je građevinske radove na
objektu, sagradio minare i podigao mekteb u
njegovoj neposrednoj blizini. Svoje posede uvakufio
je 1572. i deo prihoda namenio izdržavanju zadužbine
u kasabi Čačku. Nekadašnji manastirski kompleks,
pre svega njegove obimne zidove ("stari
Gradac") Turci nisu procenili kao fortifikacijski
značajan objekat i kroz ceo XVI vek ostavili
su ga bez vojne posade. Turski putopisac Evlija
Čelebija opisao ga je 1663. godine: "U
stara vremena bilo je naseljeno selo, pa se
tokom vremena zbog dobre klime stanovništvo
namnožilo, tako da je mesto postalo naselje
divno kao rajski vrt ... na jednom prostranom
i širokom terenu na obali reke Morave... Ono
ima u svemu šest mahala sa 6000 ćeramidom i
daskom pokrivenih kuća, prizemnih i na sprat.
Tu ima sedam džamija i tri medrese ... Tu se
nalaze tri tekije, četiri osnovne škole, dva
hana, jedan hama i dvadeset dućana."
Urbanistički lik Čačka, formiran u toku prva
dva veka turske vlasti, nestao je za vreme Velikog
Bečkog rata (1683-1699). Orijentalna varoš je
najpre stradala od ustanika 1688. i više nikada
nije bila obnovljena. Uoči sledećeg Austro-Turskog
rata 1716-1718. imala je oko 150 kuća, ali je
oslobođenje dočekala kao "nenaseljeno pusto
mesto".
 Crkva
je obnovljena 1723. godine. Sagrađen je dobro
utvrđen šanac, pored koga je obnovljeno naselje
sa 17 kuća. Krajem februara 1738. Turci su ga
zauzeli i spalili, a šanac razorili. Stanovništvo
se sklanjalo preko Save i Dunava u Austriju,
a na njihovo mesto su stizali doseljenici iz
Stare Srbije, Hercegovine i Crne Gore. Čačak
je 1784. imao "35 turskih i 18 hrošćanskih
kućeraka sa jednom visokom, dobro građenom,
prostranom džamijom, koja je po predanju nekada
davno bila hrišćanska crkva. Naselje se nalazi
na jednom otvorenom prostoru ... Kroz taj teren
protiču tri potoka, preko kojih se prelazi sa
četiri drvena i dva zidana mosta." Za vreme
Kočine krajine 1788. varoš su popalili ustanici
Alekse Nenadovića. Početkom februara 1790. držao
je narednik Tadija Dragaš sa 80 vojnika, ali
su je već u martu Turci povratili.
Prvi srpski ustanak zahvatio je već 1804. godine
čačanski kraj. Ustanici su pod komandom Lazara
Mutapa i Milića Drinčića ušli u varoš 5. aprila.
Prema predanju, šanac i džamiju tukli su topovima.
U proleće 1807. iz Čačka je Milan Obrenović
upravljao celom jugozapadnom Srbijom. Varoš
je 1808. imala 250 stanovnika. U šancu oko crkve
nalazila se stalna posada sa dva topa. Početkom
1809. prvi put se pominje varoška škola. Propast
Prvog srpskog ustanka zaustavio je polet sa
kojim se Čačak počeo razvijati. Nova stradanja
donela je neuspela Hadži Prodanova buna u Trnavi
1814. Turci su je svirepo ugušili pa je u Beč
javljeno «da na Vračaru od Tašmajdana do Stambol
kapije s obe strane stoji parada od ljudi na
kolje nabijenih."
Početkom 1815. čačanski kraj je postao središte
priprema i poprište najveće bitke u Drugom srpskom
ustanku. Velika bitka na Čačku trajala je od
25. aprila do 13. juna 1815. Rešena je u nekoliko
uzastopnih bojeva na prostoru između brda Ljubića
i varoškog šanca. U bitci su izginuli vojvode
Lazar Mutap i Tanasko Rajić i turski zapovednik
Imšir-paša.
 Čačak se posle Drugog srpskog ustanka razvijao
kao nahijsko sedište. U srpskom delu grada 1820.
sagrađena je crkva Sv. Đorđa, zadužbina gospodara
Jovana Obrenovića. Varoš je imala magistrat
i osnovnu školu. U njoj je živeo veći broj zanatlija
i trgovaca. Početkom tridesetih godina XIX veka
imao je samo 900 stanovnika i bio jedna od najmanjih
varoši u Srbiji. Od 1831. bio je sedište užičkog
episkopa. Kada su 1832. spojene Rudnička i požeška
nahija pod upravom gospodara Jovana Obrenovića
postao je administrativni centar jugozapadne
Srbije. Posle obnova crkve 1834. u njenoj blizini
svoje konake sagradili su najviši predstavnici
državne i crkvene uprave. U gradu je 1837. počela
sa radom gimnazija. Urbanistički razvoj i ekonomski
usponovog gradskog centra zaustavio je dolazak
ustavobraniteljana vlast i preseljenje državnih
i prosvetnih institucija u susedne gradove.
Sredinom XIX veka Čačak je imao 1500 stanovnika.
U gradskoj privredi pod okriljem esnafa pojavila
se pivara, osnovana 1850. i Okružna štedionica
1872. godine. Urbanistički preobražaj vezan
za okretanje srednjoevropskim uzorima ogleda
se u monumentalnim klasicističkim zdanjima Okružnog
načelstva i Gimnazije podignutim 1875. godine.
U vreme Srpsko-Turskih ratova 1876-1878. u
Čačku je bilo sedište Zapadnomoravske divizije.
Varoš je imala 2290 stanovnika. Čačanska brigada
I i II klase učestvovale su u borbama na Javoru
1876, zauzimanju Prokuplja, Kuršumlije i na
Samokovskim položajima 1877-1878. godine.
Čačak je fizionomiju grada dobio u poslednjoj
četvrtini XIX veka. Prosecanje novih ulica i
ubrzana izgradnja dovedeni su u sklad donošenjem
prvog urbanističkog plana 1893. godine. Agrarno
područje i dalje je davalo osnovno obeležje
privrednim aktivnostima, pre svega izvoznoj
trgovini. U spor industrijski razvoj uključen
je još samo parni mlin 1899. Početkom XX veka
osnovano je društvo "Ovčar i Kablar"
za izgradnju hidrocentrale na Moravi. Železničku
vezu sa Kraljevom dobio je 1911. U gradu je
od 1899. izlazio list Ljubić, a zatim još nekoliko
službenih, partijskih i kulturnih listova. Varoš
je imala čitaonicu, pevačku družinu, podružnicu
Srpskog poljoprivrednog društva, Kola jahača,
Sokolskog i streljačkog društva, Ženske podružnice
i Crvenog krsta. Gimnazija je do kraja veka
postala šestorazredna. Uoči balkanskih ratova
broj stanovnika se povećao na 5 600.
Početkom XX veka Čačak je bio sedište Destog
pešadijskog puka, koji je nastavljao tradicije
istoimenog bataljona stajaće vojske, formiranog
posle Drugog srpsko-turskog rata. U ratovima
1912-1918. vojnici i oficiri su se hrabro borili
u Bregalničkoj bitci, borbama na Vlasini (1913),
Cerskoj i Kolubarskoj bitci (1914), herojskoj
odbrani Beograda (1915) i proboju Solunskog
fronta (1918). Deseti puk II poziva odlikovan
je Ordenom Karađorđeve zvezde sa mačevima IV
reda, a Deseti puk I poziva Zlatnom medaljom
za hrabrost.
Trogodišnja okupacija grada presekla je sve
privredne i društvene tokove u gradu, a stanovništvu
donela velike patnje i stradanja. Završila se
povratkom srpske vojske 25.oktobra 1918. godine.
Čačak je u Kraljevini Jugoslaviji zadržao svoje
mesto agrarnog područja. Tek 1930. otpočeo je
sa radom Vojnotehnički zavod i Fabrika hartije.
Opšti napredak doneo je pretvaranje gimnazije
u osmorazrednu i završetak nove školske zgrade
1927. U isto vreme završena je velika obnova
čačanske crkve. U grdu su bila aktivna sportska
društva, gostovala su putujuća pozorišta, radila
su dva bioskopa. Uoči Drugog svetskog rata gradje
imao oko 13.000 stanovnika.
U aprilu 1941. Čačak je kratko vreme bio sedište
pete armije. Avioni sa aerodroma u Preljini
hrabro su učestvovaliu odbrani istočne granice
od nemačkih oklopnih divizija. Nakon kratkotrajnog
rata nemačka 60. motorizovana brigada ušla je
bez borbe u Čačak 17. aprila. Posle kapitulaciju
jugoslovenske vojske na Ravnoj gori se početkom
maja 1941. okupila grupa oficira i pripremala
oružane akcije protiv okupatora. Pripreme za
ustanak posele napada Nemačke na SSSR vodila
je i Komunistička partija Jugoslavije.
Formirane su i prve jedinice, od kojih su najvažniji
Partizanski odred "Dr Dragiša Mišović"
i Jelički četnički odred. Nakon kratkotrajne
saradnje prilikom oslobođenja Čačka 1.oktobra
1941. dolazi do razmimoilaženja posle neuspele
opsade Kraljeva. U atmosferi međusobnih sukoba
usledio je slom ustanka. Delovi nemačke 113.
divizije ušli su u grad 28. novembra 1941. i
uspostavili okupacionu upravu. Građanski rat
pun svireposti i velikih žrtava produžio se
nesmanjenom žestinom. Nemci su pored represije
nad civlinim stanovništvom i progona pripadnika
oba pokreta, vršili pljačku industrijskih postrojenja,
iskorištavali rudno blago, eksploatisali šume
i ostale privredne resurse.
Posle trogodišnje okupacije grad su oslobodile
4. decembra 1944. godine jedinice Druge proleterske
divizije i 17. istočno-bosanske divizije uz
pomoć jedinica Crvene armije.
Posle oslobođenja počela je obnova zemlje po
godišnjim planovima i ponovna industrijalizacija
Čačka. Obnovile su rad Vojnotehnički zavod i
farika hartije. Osnovane su i počele sa radom
fabrike "Sloboda" (1951), "Cer"
(1953), "Fabrika reznog alata" (1953)
i Hemijska industrija "Prvi maj" (1960).
Na Zapadnoj Moravi podignute su hidrocentrale
Ovčar Banja (1954) i Međuvršje (1957). Privredni
razvoj pratio je razvoj zdravstvenih službi
i školske mreže. Danas grad ima Tehnički i Agronomski
fakultet, Višu tehničku školu, Gimnaziju, srednju
tehničku, medicinsku, ekonomsku i mašinsku školu.
Osnovane su i otpočele sa radom kulturne ustanove:
arhiv (1948), muzej (1952) i galerija (1961).
Godine 1991. grad je imao 72000 stanovnika,
a opština 116000. Za vreme napada NATO pakta
na Jugoslaviju doživeo je najveća razaranja
u svojoj istoriji, posebno privrednih objekata,
koji su bili okosnica njegovog razvoja.
Kulturno istorijski spomenici
|
